Image Alt
Blog

Nobel – nagroda o szwedzkich korzeniach

9 milionów szwedzkich koron, czyli ok. 4 milionów złotych właśnie tyle od 2017 otrzymują laureaci Nagrody Nobla. Ale finansowy aspekt, to tylko jedna ze stron „medalu”. Przyznanie nagrody w jednej z sześciu dziedzin to „wejście” do elitarnego grona, wpisanie się na karty historii, która ma wiele odcieni szarości.

W pamięci mam nieme obrazy z dawnych westernów, w których kowboje długimi, czerwonymi laskami dynamitu wysadzali kopalnie pełne niezwykle cennych surowców. Nie musimy się jednak przenosić na dziki zachód, by poznać wybuchową historię, która zmieniła świat. Na lepsze. I na gorsze. Bo chociaż dynamit dla wielu będzie przywoływał amerykańskie kino, jego początków należy się doszukiwać znacznie bliżej, bo w Szwecji.

Nobel – człowiek renesansu

To właśnie w Sztokholmie, w 1833 roku przyszedł na świat Alfred Nobel – przemysłowiec, naukowiec, wynalazca wspomnianego dynamitu. Człowiek ten, wszechstronnie wykształcony i niezwykle uzdolniony, w trakcie swojego życia zarejestrował 355 patentów. Większość z nich dotyczyła różnej formy materiałów wybuchowych.

Wszystko zaczęło się, gdy Nobel poznał we Włoszech twórcę nitrogliceryny, Ascanio Sobrero. Niebezpieczny, ale przede wszystkim niestabilny materiał stał się podstawą pracy Szweda. W 1867 Nobel opatentował dynamit, a także zapalnik i detonator. Inwestował także w inne gałęzie przemysłu, m.in. wsparł przedsiębiorstwo naftowe braci.

Dwie strony medalu

Działania Alfreda Nobla w błyskawicznym czasie uczyniły go jednym z najbogatszych ludzi Europy. Alfred Nobel, tak jak medal, który jest wręczany laureatom nagrody, ma dwie strony. Pierwsza, to twarz genialnego przedsiębiorcy, naukowca, wszechstronnie wykształconego wynalazcy, który odnajdował się zarówno w naukach ścisłych, jak i literaturze czy językach obcych. Druga strona to obraz jego dzieła, pracy życia i świadomości, że to co daje światu nie przysłużyło się jedynie rozwojowi przemysłu, kolei czy budowy kopalń, ale także zostało wykorzystane przeciwko człowiekowi. Być może właśnie ta świadomość skłoniła go do tego, by w swoim testamencie zaledwie 0,5 % swojego majątku zapisać swoim krewnym.

„Tym, którzy przynieśli ludzkości największe korzyści”

Pozostałą część przeznaczył na utworzenie funduszu, z którego fundowano nagrody tym, którzy w roku poprzedzającym przynieśli ludzkości największe korzyści. Zgodnie z ostatnią wolą Alfreda Nobla, nagroda była przyznawana w pięciu dziedzinach: fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury i pokoju. Od 1968 roku nagroda jest także przyznawana w dziedzinie ekonomii.

Polska prozaiczka z nagrodą Nobla

W 2019 roku polskie serca zabiły nieco szybciej. Okazało się, że ponownie, po 23 latach szwedzka nagroda trafi w polskie ręce. Literacką nagrodę za 2018 rok (w tym roku, w wyniku skandalu obyczajowego nagroda nie została przyznana) otrzymała Olga Tokarczuk. Akademia Szwedzka wybierając Tokarczuk doceniła „narracyjną wyobraźnię połączoną z encyklopedyczną pasją, co sprawia, że prezentuje, że przekraczanie granic jest formą życia”.

Tokarczuk jest pierwszą polską prozaiczką, która została uhonorowana tą prestiżową nagrodą i drugą Polką, która zdobyła Nobla w dziedzinie literatury (wcześniej trafił do Wisławy Szymborskiej). Jednak najbardziej znaną polską noblistką jest Maria Skłodowska-Curie, której nagrodę przyznano w 1903 roku z fizyki i w 1911 roku z chemii. Co ciekawe, do dziś pozostaje ona jedyną kobietą, która otrzymała Nobla dwukrotnie. Rodzina Curie była niezwykle „mocnym graczem” na noblowskim rynku. Poza Marią, nagrodę zdobył także jej mąż, Piotr oraz ich córka, Irene Joliot-Curie i jej mąż, Frederic Joliot.

Nobel dla nieobecnych

Uroczystość wręczenia nagród jest przeprowadzana w rocznicę śmierci Alfreda Nobla, 10 grudnia. Nie zawsze jednak laureaci decydują się na udział w uroczystości, w historii sześciokrotnie odmówiono przyjęcia nagrody – czterech laureatów zrobiło to z obawy przed represjami władz. Pięciokrotnie laureaci nie mogli odebrać Nobla osobiście, głównie z powodów politycznych. Taka sytuacja spotkała także Polaka. Lech Wałęsa, który otrzymał pokojową nagrodę Nobla w 1983 roku, nie pojawił się na uroczystości osobiście (nagrodę odebrała jego żona oraz syn) obawiając się, że komunistyczne władze nie wpuszczą go do kraju..

Po śmierci Nobla w 1896 roku, zgodnie z jego ostatnią wolą, jego majątek został przeznaczony na ufundowanie nagród.